ROP ma zmienić rachunek za odpady. Producenci dołożą do systemu

Na jednej półce stoją produkty w papierze, na drugiej – towary owinięte w kilka warstw plastiku. Dziś za zagospodarowanie obu rodzajów opakowań płacą przede wszystkim mieszkańcy, także ci, którzy produkują niewiele odpadów. Projekt rozszerzonej odpowiedzialności producenta ma przesunąć część tego ciężaru na firmy i jednocześnie zmienić sposób projektowania opakowań. Dla mieszkańców Siewierza oznacza to przede wszystkim pytanie, czy gminny system stanie się tańszy i bardziej sprawiedliwy.

• Jedna opłata, choć ilość odpadów bywa zupełnie różna
• Producent zapłaci więcej za opakowanie trudne do zagospodarowania
• Kilka groszy przy produkcie ma odciążyć gminny system

Jedna opłata, choć ilość odpadów bywa zupełnie różna

Obowiązujący system opłat za odpady komunalne nie uzależnia rachunku od liczby wyrzucanych opakowań. Gminy mogą naliczać opłatę od mieszkańca, gospodarstwa domowego, zużycia wody albo powierzchni nieruchomości, jednak żadna z tych metod nie mierzy bezpośrednio ilości wytwarzanych śmieci.

Według danych przywołanych przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska w 2023 roku samorządy zebrały od mieszkańców łącznie 12,65 mld zł. Przeciętna miesięczna opłata wynosiła około 30 zł od osoby. Tę samą stawkę ponosi więc osoba korzystająca z toreb wielorazowych i kupująca produkty na wagę, co gospodarstwo regularnie wybierające towary w licznych, trudnych do przetworzenia opakowaniach.

Jednolity system wprowadzony ponad dekadę temu miał między innymi ograniczyć pozbywanie się odpadów poza legalnym obiegiem. Skoro każdy mieszkaniec został objęty opłatą, wyrzucanie śmieci w lesie nie miało już przynosić oszczędności. Rozwiązanie zapewniło powszechność systemu, ale nie stworzyło silnej zachęty do ograniczania ilości odpadów.

Podobny problem dotyczy producentów. Przy niskich kosztach tworzyw sztucznych łatwo uzasadnić dodatkową warstwę zabezpieczenia, ozdobne pudełko czy plastikowe opakowanie produktu, który sam ma naturalną ochronę. Obecne przepisy wymagają ograniczania masy i objętości opakowań oraz projektowania ich z myślą o ponownym użyciu albo recyklingu. Doświadczenia rynku pokazują jednak, że same obowiązki bez odczuwalnych konsekwencji finansowych nie zawsze wystarczają.

Producent zapłaci więcej za opakowanie trudne do zagospodarowania

Rozszerzona odpowiedzialność producenta ma połączyć projektowanie opakowań z kosztami ich późniejszego odbioru i przetworzenia. Założenia wynikają z unijnych regulacji dotyczących odpadów oraz opakowań. Firmy powinny ograniczać ilość używanych materiałów, wybierać surowce łatwiejsze do recyklingu i rozwijać systemy ponownego wykorzystania, takie jak butelki zwrotne czy rozwiązania typu refill.

Najważniejszym elementem propozycji jest finansowanie zbiórki oraz przetwarzania odpadów przez podmioty wprowadzające opakowania na rynek. Projekt przygotowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska przewiduje opłatę produktową. Jej wysokość ma zależeć od rodzaju opakowania i jego wpływu na środowisko. Firma stosująca materiał trudny do odzyskania zapłaciłaby więcej niż producent korzystający z surowca łatwiejszego do ponownego przetworzenia.

Nie chodzi zatem o daninę przeznaczoną na dowolne wydatki państwa, lecz o udział przedsiębiorców w kosztach systemu, który obsługuje odpady powstałe po sprzedaży ich produktów. W tym sensie ROP ma realizować zasadę „zanieczyszczający płaci”.

Projekt nie trafił jeszcze do parlamentu, a przez wiele miesięcy trwały prace nad jego kształtem. Ostateczne zasady mogą więc zależeć od przyjętych przepisów. Dla gmin, w tym Siewierza, istotne będzie przede wszystkim to, jaka część pieniędzy rzeczywiście zasili odbiór, sortowanie i recykling odpadów.

Kilka groszy przy produkcie ma odciążyć gminny system

Przeciwnicy proponowanych rozwiązań twierdzą, że opłata produktowa stanie się nowym podatkiem i zostanie przerzucona na klientów. Wzrost ceny jest możliwy, jeśli firmy uwzględnią opłatę w kosztach sprzedaży, ale skala obciążenia ma zależeć od masy opakowania. Maksymalna stawka wskazana w projekcie to 4,5 zł za kilogram. Przy opakowaniu ważącym kilkadziesiąt gramów oznaczałoby to koszt liczony raczej w groszach niż w złotych.

Ciężar finansowy nie zniknie całkowicie z rachunków mieszkańców, ale ma być dzielony inaczej. Gospodarstwo kupujące więcej produktów jednorazowo pakowanych może ponieść większy udział w kosztach niż rodzina wybierająca opakowania wielorazowe lub ograniczająca ich ilość. To odróżnia ROP od obecnej opłaty gminnej, która nie reaguje na różnice w konsumpcji.

Rosnące koszty odbioru i zagospodarowania odpadów od lat obciążają budżety gmin. Jeżeli pieniądze od producentów zostaną rzeczywiście skierowane do tego systemu, mogą ograniczyć tempo wzrostu wydatków ponoszonych dziś głównie przez mieszkańców. Nie oznacza to automatycznej obniżki opłat w Siewierzu – wysokość stawek będzie zależała także od lokalnych kosztów i szczegółów przyszłych przepisów. Wprowadzenie ROP może jednak stworzyć dodatkowe źródło finansowania oraz zachęcić firmy do ograniczania opakowań już na etapie produkcji.

na podstawie: Urząd Miasta i Gminy Siewierz.